امروز بسیاری از مالکان به جای تعویض خودرو، ترجیح می‌دهند با انجام تعمیرات اساسی، تعویض قطعات فرسوده و افزایش عمر مفید خودرو، هزینه‌های خود را مدیریت کنند. این تغییر رفتار اگرچه از منظر اقتصادی برای خانوارها قابل درک است، اما از نگاه محیط‌زیست و مدیریت شهری، پیامدهایی دارد که نمی‌توان از کنار آن به سادگی عبور کرد.

کارشناسان صنعت‌خودرو معتقدند رشد فعالیت تعمیرگاه‌ها، افزایش تقاضا برای قطعات یدکی و رونق بازار خودروهای کارکرده، تنها یک تغییر اقتصادی نیست، بلکه نشانه افزایش میانگین عمر ناوگان کشور است. هرچه سن خودروها بیشتر شود، احتمال افزایش مصرف سوخت، افت راندمان موتور، کاهش کارایی سامانه‌های کنترل آلایندگی و درنهایت افزایش انتشار آلاینده‌ها نیز بیشتر خواهد شد.

کاهش قدرت خرید، مهم‌ترین عامل افزایش عمر خودروها

در سال‌های گذشته بسیاری از خانواده‌ها هرچند سال یک‌بار خودرو خود را تعویض می‌کردند؛ اما امروز شرایط اقتصادی این امکان را از بخش بزرگی از جامعه گرفته است. افزایش قیمت خودرو، رشد هزینه‌های زندگی و محدودیت منابع مالی موجب شده است خودرو از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایه‌ای تبدیل شود.

در چنین شرایطی، مالکان ترجیح می‌دهند به‌جای خرید خودرو جدید، موتور خودرو را تعمیر اساسی کنند، گیربکس را بازسازی کنند یا با تعویض قطعات مصرفی، چند سال دیگر از همان خودرو استفاده کنند. این تصمیم از منظر اقتصادی منطقی است، اما ادامه این روند به معنای افزایش میانگین سن ناوگان کشور خواهد بود.

هر تعمیر به معنای کاهش آلایندگی نیست

یکی از برداشت‌های نادرست این است که هر خودرو تعمیرشده الزاما آلایندگی کمتری خواهد داشت. درحالی که نوع تعمیر، کیفیت قطعات و میزان رعایت استانداردهای فنی نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارد.

اگر تعمیرات به‌صورت اصولی و با استفاده از قطعات استاندارد انجام شود، می‌توان بخشی از افت عملکرد موتور را جبران کرد؛ اما استفاده از قطعات بی‌کیفیت، حذف سامانه‌های کنترل آلایندگی یا تنظیم نادرست موتور، نه تنها مصرف سوخت را کاهش نمی‌دهد، بلکه میزان انتشار آلاینده‌ها را نیز افزایش می‌دهد.

به‌همین دلیل کارشناسان تاکید دارند توسعه بازار تعمیرات باید هم‌زمان با افزایش نظارت بر کیفیت خدمات فنی و قطعات‌یدکی همراه باشد.

سامانه‌های کنترل آلایندگی؛ قربانی کاهش هزینه‌ها

در برخی خودروهای کارکرده، به‌دلیل افزایش هزینه تعمیرات، مالکان یا برخی تعمیرگاه‌های غیرمجاز اقدام به حذف یا غیرفعال کردن قطعاتی مانند مبدل کاتالیستی، حسگرهای کنترل احتراق یا تجهیزات مرتبط با کنترل آلایندگی می‌کنند.

این اقدام شاید در کوتاه‌مدت هزینه تعمیر را کاهش دهد، اما نتیجه آن افزایش چشمگیر انتشار آلاینده‌هایی مانند مونوکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربن‌های نسوخته است؛ آلاینده‌هایی که سهم قابل توجهی در آلودگی هوای کلان‌شهرها دارند.

ترافیک سنگین و خودروهای فرسوده؛ ترکیبی نگران‌کننده

کلان‌شهرهای ایران هم‌اکنون نیز با مشکل آلودگی هوا دست‌وپنجه نرم می‌کنند. افزایش تعداد خودروهای کارکرده، در کنار ترافیک‌های طولانی، می‌تواند این وضعیت را تشدید کند. موتورهایی که راندمان اولیه خود را از دست داده‌اند، در شرایط حرکت‌های مکرر و توقف‌های طولانی سوخت بیشتری مصرف می‌کنند و آلایندگی بیشتری نیز تولید خواهند کرد.

به همین دلیل بسیاری از کشورها علاوه‌بر توسعه حمل‌ونقل عمومی، برنامه‌های مشخصی برای خروج خودروهای فرسوده و کنترل آلایندگی خودروهای قدیمی اجرا می‌کنند.

معاینه‌فنی؛ حلقه‌ای که باید جدی‌تر گرفته شود

کارشناسان معتقدند معاینه‌فنی نباید تنها یک الزام اداری باشد. این فرآیند باید به ابزاری برای شناسایی خودروهای آلاینده و الزام مالکان به رفع نقص تبدیل شود.

استفاده از تجهیزات دقیق‌تر، افزایش نظارت بر مراکز معاینه فنی و جلوگیری از صدور گواهی برای خودروهای دارای نقص فنی، می‌تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی هوا ایفا کند.

قطعات استاندارد؛ شرط اصلی کاهش آلایندگی

یکی از چالش‌های بازار تعمیرات، گسترش قطعات بی‌کیفیت و غیراستاندارد است. استفاده از شمع، انژکتور، فیلتر هوا، حسگر اکسیژن یا مبدل کاتالیستی غیراستاندارد، عملکرد موتور را مختل کرده و مصرف سوخت و آلایندگی را افزایش می‌دهد.

حمایت از تولیدکنندگان معتبر داخلی، تشدید نظارت بر بازار قطعات‌یدکی و مقابله با عرضه کالاهای تقلبی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند کیفیت تعمیرات را ارتقا دهد.

فرهنگ نگهداری صحیح؛ راهکاری کم‌هزینه اما موثر

در کنار سیاست‌های کلان، فرهنگ‌سازی نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از مالکان از تاثیر سرویس‌های دوره‌ای بر کاهش مصرف سوخت و آلایندگی اطلاع کافی ندارند. تعویض به‌موقع روغن‌موتور، فیلتر هوا، شمع‌ها، تنظیم موتور و بررسی سامانه سوخت‌رسانی، می‌تواند نقش مهمی در حفظ راندمان خودرو داشته باشد.

آموزش عمومی از طریق رسانه‌ها، خودروسازان و و مراکز خدمات پس از فروش نیز می‌تواند هزینه‌های نگهداری خودرو را کاهش داده و از افزایش آلایندگی جلوگیری کند.

لزوم تدوین برنامه‌ای جامع برای نوسازی ناوگان

رشد بازار تعمیر خودروهای کارکرده واقعیتی است که ریشه در شرایط اقتصادی دارد و نمی‌توان آن را نادیده گرفت. اما در کنار حمایت از تعمیر و نگهداری اصولی، باید برنامه‌ای جامع برای نوسازی تدریجی ناوگان نیز تدوین شود.

ارائه تسهیلات خرید خودروهای کم‌مصرف، اجرای طرح‌های اسقاط، حمایت از تولید خودروهای اقتصادی و توسعه حمل‌ونقل عمومی، اقداماتی هستند که می‌توانند ضمن حفظ قدرت خرید مردم، از افزایش میانگین عمر ناوگان جلوگیری کنند.

تعمیر خودروهای کارکرده، در شرایط فعلی اقتصاد ایران، انتخابی منطقی برای بسیاری از خانوارهاست؛ اما این واقعیت نباید باعث غفلت از پیامدهای زیست‌محیطی آن شود. اگر افزایش عمر خودروها با تعمیرات غیراصولی، استفاده از قطعات نامرغوب و حذف سامانه‌های کنترل آلایندگی همراه باشد، هزینه آن را همه شهروندان با کاهش کیفیت هوا، افزایش بیماری‌های تنفسی و رشد مصرف سوخت خواهند پرداخت.

از این رو، لازم است دولت، خودروسازان، قطعه‌سازان، شهرداری‌ها و سازمان‌های مسئول، نگاه خود را از صرفا «تعمیر خودرو» به «نگهداری استاندارد خودرو» تغییر دهند. نظارت بر کیفیت تعمیرات، تقویت معاینه‌فنی، مقابله با قطعات تقلبی، فرهنگ‌سازی برای سرویس‌های دوره‌ای و اجرای برنامه‌های نوسازی ناوگان، مجموعه‌اقداماتی است که می‌تواند میان ضرورت اقتصادی حفظ خودروهای کارکرده و الزام زیست‌محیطی کاهش آلایندگی، تعادلی پایدار ایجاد کند. تنها با چنین رویکردی می‌توان از تبدیل شدن رونق بازار تعمیرات به بحرانی برای سلامت شهرها جلوگیری کرد.